ADHD w Polsce – podejście do diagnozy i leczenia

Polski kontekst diagnostyki i leczenia ADHD ma pewne specyficzne cechy, wynikające zarówno z uwarunkowań systemowych, jak i kulturowych. W Polsce diagnozowanie ADHD u dzieci zazwyczaj odbywa się z inicjatywy rodziców lub szkoły, którzy kierują dziecko do poradni psychologiczno-pedagogicznej lub bezpośrednio do specjalisty (psychiatry dziecięcego lub psychologa klinicznego). Niestety, dostępność psychiatrii dziecięcej w naszym kraju jest poważnie ograniczona – według danych z 2023 roku w Polsce pracuje zaledwie ok. 550 psychiatrów dzieci i młodzieży (Janik, 2023), co oznacza, że jeden lekarz przypada średnio na 12 tysięcy osób poniżej 18 roku życia. W praktyce skutkuje to długimi kolejkami oczekiwania na wizytę (w placówkach publicznych często wiele miesięcy), zwłaszcza poza największymi miastami. Braki kadrowe przekładają się także na przeciążenie istniejących specjalistów oraz nierównomierny dostęp do opieki – rodzice zaniepokojeni zachowaniem dziecka nierzadko muszą pokonać systemowe trudności, by uzyskać profesjonalną diagnozę i pomoc.

Kolejnym aspektem jest podejście do leczenia ADHD w Polsce, które bywa bardziej powściągliwe w stosowaniu farmakoterapii niż np. w USA. Jak wskazują analizy socjologiczne (Wróblewski, 2018), w polskim dyskursie istnieje spore tabu wokół „farmakologizowania” dzieci – wielu rodziców (a czasem i profesjonalistów) obawia się podawania leków psychostymulujących, obawiając się ich skutków lub uważając to za ostateczność. W efekcie w Polsce częściej niż za oceanem proponuje się na początek oddziaływania niefarmakologiczne. Rzeczywiście, dominuje podejście mieszane: łączy się farmakoterapię z psychoterapią (indywidualną lub rodzinną) oraz wsparciem psychologiczno-pedagogicznym w szkole (Wróblewski, 2018). Takie wieloczynnikowe podejście jest zgodne zresztą z międzynarodowymi rekomendacjami – podkreśla się, że najlepiej rokują dzieci, które otrzymują zarówno odpowiednie leki (gdy są wskazane), jak i trening rodzicielski, pomoc psychologiczną w rozwijaniu umiejętności społecznych czy strategii radzenia sobie. Polski model opieki nad dzieckiem z ADHD często angażuje zespół interdyscyplinarny: psychiatra dba o aspekt medyczny, psycholog lub neuropsycholog przeprowadza diagnostykę testową i udziela wsparcia terapeutycznego, pedagog specjalny pomaga wdrożyć dostosowania edukacyjne, a rodzice współpracują z terapeutami nad konsekwentnym oddziaływaniem w domu

Kontrowersje wokół ADHD, obecne globalnie, w Polsce również przybierają na sile. Co pewien czas w przestrzeni publicznej pojawiają się opinie negujące istnienie ADHD lub sugerujące, że jest to „moda” kreowana przez przemysł farmaceutyczny albo skutek niewłaściwego wychowania dziecka. Takie skrajne stanowiska zostały jednak zdyskredytowane przez społeczność naukową – ADHD jest uznanym zaburzeniem o podłożu neurobiologicznym, z silnym komponentem genetycznym, choć oczywiście wciąż badane są dokładne mechanizmy neurofizjologiczne (nie istnieje np. jeden prosty test biologiczny potwierdzający ADHD, co bywa źródłem wątpliwości laików). Współcześnie specjaliści starają się podchodzić do ADHD w sposób zbalansowany: z jednej strony nie wyolbrzymiać go (zdając sobie sprawę, że nie każde żywe dziecko ma ADHD), ale z drugiej – nie bagatelizować realnych cierpień dzieci i rodzin zmagających się z tym zaburzeniem (Wróblewski, 2018). W Polsce poprawia się świadomość nauczycieli i otoczenia na temat ADHD, choć nadal zdarza się stygmatyzacja: dziecko z ADHD bywa postrzegane jako „niegrzeczne” lub „źle wychowane”, a rodzice są obarczani winą. Dlatego tak ważna jest edukacja społeczeństwa – uświadamianie, że ADHD to nie kwestia złośliwości czy lenistwa, lecz określonych różnic w funkcjonowaniu mózgu, którym można skutecznie pomóc przy odpowiednim podejściu terapeutycznym.